Miliony dla rozwoju miasta. Jak Wodzisław Śląski skutecznie sięga po fundusze zewnętrzne?
Nowe drogi, inwestycje w edukację, projekty ekologiczne, rewitalizacja przestrzeni miejskich - wiele z tych zmian nie byłoby możliwych bez skutecznego pozyskiwania funduszy zewnętrznych. O tym, jak wygląda praca nad projektami, jakie wyzwania stoją dziś przed samorządami oraz jak zdobyte środki przekładają się na codzienne życie mieszkańców, rozmawiamy z Justyną Kubalą-Grześ, kierownik Biura Strategii i Funduszy Zewnętrznych Urzędu Miasta Wodzisławia Śląskiego.
Redakcja: Czym właściwie są fundusze zewnętrzne i dlaczego są tak ważne dla rozwoju miasta takiego jak Wodzisław Śląski?
Justyna Kubala-Grześ: Fundusze zewnętrzne to znacznie więcej niż tylko dodatkowe pieniądze unijne i państwowe w budżecie, to przede wszystkim narzędzie skutecznego rozwoju miasta. Dla Wodzisławia Śląskiego stanowią swoisty „silnik napędowy”. Dzięki nim możemy realizować odważne, długoterminowe wizje, które bez takiego wsparcia musiałyby zostać odłożone na później. To właśnie one pozwalają przyspieszyć transformację naszego miasta i sprawiają, że staje się ono miejscem bardziej nowoczesnym, ekologicznym i otwartym na potrzeby mieszkańców.
Red.: Czy współczesne samorządy mogą dziś rozwijać się bez pozyskiwania środków zewnętrznych? Jak duże znaczenie mają one dla budżetu miasta?
JKG: Mówiąc wprost, bez środków zewnętrznych samorządy mogłyby jedynie zapewniać podstawowe usługi i utrzymanie, ale nie byłyby w stanie dynamicznie się rozwijać. Budżety miast w całej Polsce są dziś mocno obciążone wydatkami bieżącymi, oświatą czy utrzymaniem podstawowej infrastruktury. Środki zewnętrzne pokrywają zazwyczaj lwią część kosztów kluczowych inwestycji od 50 proc. do nawet 85–95 proc., jak ma to miejsce w wielu naszych projektach. Ich znaczenie jest absolutnie zasadnicze, bo to właśnie one często decydują o tym, czy w mieście w ogóle powstanie nowa droga, parking, nowoczesne przestrzenie konferencyjne czy infrastruktura rekreacyjna i kulturalna.
Red.: Co w pozyskiwaniu funduszy jest dziś największym wyzwaniem dla samorządów?
JKG: Największym wyzwaniem jest dziś ogromna dynamika zmian i konieczność szybkiego reagowania na sytuacje kryzysowe tj. pandemia, wojna w Ukrainie czy obecny kryzys na Bliskim Wschodzie. Programowanie budżetu unijnego to proces bardzo długotrwały, dlatego priorytety wyznaczone kilka lat temu nie zawsze w pełni odpowiadają aktualnym potrzebom i zadaniom nakładanym na samorządy. Trudnością jest także bardzo wysoki stopień skomplikowania procedur. Musimy błyskawicznie reagować na zmieniające się wytyczne konkursowe, a jednocześnie działać pod dużą presją czasu. Ogromnym wyzwaniem w ostatnich latach było również zabezpieczenie wkładu własnego w warunkach nieprzewidywalnej inflacji i rosnących kosztów wykonawstwa na rynku budowlanym. Na końcu pozostaje jeszcze niezwykle skrupulatne, wręcz „aptekarskie” rozliczanie każdej pozyskanej złotówki, aby zachować pełną transparentność i pozytywnie przejść liczne kontrole.
Red.: W jakich obszarach życia miasta fundusze zewnętrzne odgrywają dziś największą rolę?
JKG: Zarówno polityka Unii Europejskiej, jak i programy krajowe zakładają rozwój wielotorowy, czyli tzw. zrównoważony. Dziś fundusze zewnętrzne dotykają niemal każdej sfery życia miasta. Możemy jednak wyróżnić kilka głównych obszarów. Pierwszym z nich jest środowisko i klimat. To przede wszystkim transformacja energetyczna i działania na rzecz poprawy jakości powietrza. Środki trafiają m.in. na instalacje odnawialnych źródeł energii, w tym pompy ciepła w placówkach oświatowych (ZSP nr 6, PP nr 2) oraz na głębokie termomodernizacje budynków miejskich (np. ZS nr 1 czy SP nr 3). Bardzo istotną zmianę w przestrzeni naszego miasta przyniósł również projekt rozwoju terenów zieleni, dzięki któremu udostępnione zostały zaniedbane wcześniej wąwozy w centrum miasta oraz powstało wiele nowych skwerów i zielonych miejsc odpoczynku. Kolejnym ważnym krokiem w planowaniu zmian środowiskowych jest opracowanie Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu dla Wodzisławia Śląskiego, na to zadanie również pozyskaliśmy dofinansowanie. Drugim obszarem jest infrastruktura, czyli zmiany dotyczące obiektów i przestrzeni miejskich. Skupiamy się tu przede wszystkim na poprawie mobilności, bezpieczeństwa i dostępności. Dobrym przykładem jest budowa Centrum Przesiadkowego wraz z dworcem kolejowym, dziesiątki modernizacji dróg publicznych i bezpiecznych przejść dla pieszych, rozwój przestrzeni Rodzinnego Parku Rozrywki „Trzy Wzgórza” czy planowana modernizacja starówki. Trzecim ważnym filarem są działania społeczne i edukacyjne, których celem jest wyrównywanie szans i wzmacnianie kapitału ludzkiego. To potężny filar naszej działalności. Projekty edukacyjne mają ogromne znaczenie dla uczniów naszych szkół podstawowych i przedszkoli, dlatego staramy się systematycznie sięgać po wsparcie na zajęcia dodatkowe, doposażenie placówek w nowoczesne pomoce dydaktyczne czy podnoszenie kompetencji nauczycieli. Wiele inicjatyw realizujemy również w ramach projektów polsko-czeskich, które rozwijają współpracę transgraniczną, zarówno w grupach senioralnych, jak i dziecięcych. Przekraczanie granicy pozwala nam lepiej się poznawać i wspólnie rozwijać aktywność społeczną oraz fizyczną.
Red.: Jakie środki zewnętrzne udało się dotychczas pozyskać dla Wodzisławia Śląskiego?
JKG: Mówimy tu o dziesiątkach, a w szerszej perspektywie czasowej o setkach milionów złotych. W latach 2018–2025 suma pozyskanych środków wyniosła blisko 190 mln zł. Wśród najnowszych sukcesów można wskazać m.in. 30 mln zł z Programu Inwestycji Strategicznych na modernizację dróg, niemal 5 mln zł na odnawialne źródła energii w obiektach publicznych, 13 mln zł na rozbudowę Centrum Przesiadkowego czy ponad 5 mln zł na budowę drogi obsługującej tereny inwestycyjne. Ogromne znaczenie mają również projekty edukacyjne - tylko w ostatnich dwóch latach pozyskano na nie 7,2 mln zł, niemalże bez finansowego wkładu własnego miasta. Każda z tych kwot to konkretny krok w rozwoju Wodzisławia Śląskiego. Mnie osobiście najbardziej cieszą widoczne efekty tych projektów i to, jak napędzają one dalsze zmiany.
Red.: Pozyskiwanie funduszy zewnętrznych to często skomplikowany proces. Jak wygląda praca zespołu Biura Strategii i Funduszy Zewnętrznych przy przygotowaniu projektów?
JKG: To bardzo intensywna, wielomiesięczna praca analityczna, której często po prostu nie widać gołym okiem. Cały proces zaczyna się od ciągłego monitorowania dostępnych programów i dopasowywania ich do wieloletniej strategii rozwoju miasta, ale też do bieżących potrzeb mieszkańców. Następnie, wspólnie z innymi wydziałami bierzemy udział w weryfikacji gotowych dokumentacji pod konkretny program dotacyjny albo w tworzeniu diagnoz, koncepcji czy studiów wykonalności. Na tym etapie bardzo ważne jest sprawdzenie aktualnego stanu formalno-prawnego oraz wszystkich specyficznych wymogów. Samo pisanie wniosku to w dużej mierze sztuka przełożenia lokalnych potrzeb na wysoce sformalizowany język unijnych celów, wskaźników i dokumentów strategicznych. A kiedy już otrzymujemy wsparcie i możemy cieszyć się z sukcesu, po podpisaniu umowy o dofinansowanie zaczyna się najtrudniejszy etap, czyli żmudne prowadzenie projektu i jego rozliczanie zgodnie z bardzo restrykcyjnymi wytycznymi. To także liczne kontrole i finalne zamykanie projektu. Warto pamiętać, że na tym praca się nie kończy. Projekty mają zazwyczaj tzw. okres trwałości, w którym dalej realizuje się założenia wpisane we wniosku o dofinansowanie i monitoruje czy realizuje się wskaźniki rezultatu.
Red.: Co jest kluczem do skutecznego pozyskiwania funduszy: doświadczenie zespołu, dobre planowanie czy może umiejętność współpracy wielu osób?
JKG: Prawda jest taka, że bez synergii tych trzech elementów nie ma sukcesu. Bez doświadczenia zespołu nawet najlepszy pomysł może przepaść na etapie formalnym. Mam przyjemność od lat współpracować ze wspaniałymi ludźmi, którzy mają ogromne funduszowe doświadczenie, ale przede wszystkim duże zaangażowanie w to, co robią. Z kolei bez dobrego planowania nie będziemy gotowi z wymaganą dokumentacją w momencie ogłoszenia naboru. Jednak fundamentem wszystkiego jest współpraca i to na bardzo wielu poziomach. To wspólne działania inżynierów, służb finansowych, Skarbnika, dyrektorów szkół, przedstawicieli jednostek miejskich oraz pracowników różnych wydziałów. Sukces w pozyskiwaniu środków europejskich to zawsze gra zespołowa, w której każdy element ma ogromne znaczenie.
Red.: Mieszkańcy często widzą nowe inwestycje, ale nie zawsze wiedzą, że stoją za nimi środki zewnętrzne. Jakie kolejne projekty, również finansowane z funduszy zewnętrznych, mieszkańcy będą mogli zobaczyć w najbliższych latach?
JKG: Przed nami między innymi finał rozbudowy Centrum Przesiadkowego wraz z nowoczesnym dworcem autobusowym zlokalizowanym w Parku Zamkowym, dodatkowym parkingiem przy dworcu kolejowym oraz budową bardzo wyczekiwanego ciągu pieszo-rowerowego łączącego osiedle Batory z Rodzinnym Parkiem Rozrywki „Trzy Wzgórza”. W planach jest również zagospodarowanie wodzisławskiej starówki, zabytkowego rynku oraz parku, w tym stworzenie makiety historycznej. Kolejnym ważnym kierunkiem jest dalsza intensywna inwestycja w odnawialne źródła energii i termomodernizację. W najbliższym czasie mieszkańcy zobaczą m.in. efekty prac prowadzonych w Zespole Szkół nr 1 oraz nowe źródła energii w ZSP nr 6 i PP nr 2. Planowana jest także instalacja cykloboksów, czyli bezpiecznych schowków na rowery na terenie miasta. Projekt ten realizowany jest we współpracy z Hlučínem. Duże wsparcie trafi również do obszaru edukacji, zarówno do uczniów szkół podstawowych, jak i przedszkolaków. Istotnym przedsięwzięciem będzie także budowa nowej infrastruktury drogowej dla terenów inwestycyjnych, która ma przyciągnąć do Wodzisławia Śląskiego nowy biznes i tworzyć miejsca pracy. Aktualnie pracujemy również nad kilkoma nowymi projektami, które dopiero będą składane w tegorocznych naborach. Na szczegóły przyjdzie jeszcze czas, poczekajmy na ostateczne rozstrzygnięcia, aby móc mówić o kolejnych środkach i nowych projektach rozwojowych dla naszego miasta.
Red.: Który z projektów realizowanych w naszym mieście wymagał najwięcej wysiłku zespołu Biura Strategii i Funduszy Zewnętrznych przy pozyskiwaniu funduszy i dlaczego był tak wymagający?
JKG: Trudno mi wskazać jeden, najtrudniejszy projekt. Z pewnością największy wysiłek i stres generują projekty najbardziej spektakularne, wielomilionowe inwestycje infrastrukturalne. Przykłady tj. modernizacja Pałacu Dietrichsteinów, budowa Centrum Przesiadkowego czy Rodzinnego Parku Rozrywki to przedsięwzięcia ogromne zarówno pod względem logistyki, jak i montażu finansowego. Każde z nich wiązało się z licznymi wyzwaniami, wymagało ogromnego nakładu pracy, szczegółowych rozliczeń oraz koordynacji wielu procesów. Równie wymagające są projekty ekologiczne, które angażują wielu specjalistów, aby osiągnąć zakładane efekty emisyjne. Trzeba jednak pamiętać, że skala finansowa projektu nie zawsze idzie w parze z jego stopniem trudności. Często największym wyzwaniem okazują się pozornie proste projekty „miękkie” - społeczne, edukacyjne czy związane z aktywizacją mieszkańców.
Red.: Dlaczego?
JKG: Ponieważ muszą one funkcjonować w bardzo rygorystycznych i często wąskich ramach finansowania unijnego. W przypadku projektów inwestycyjnych łatwo wyliczyć i udokumentować metry kwadratowe ułożonej kostki czy zmodernizowanego dachu. Natomiast w projektach społecznych kluczowe jest osiągnięcie tzw. wskaźników rezultatu, które mierzy się zmianą postaw, zdobyciem nowych kompetencji czy wyrównywaniem szans. Takie projekty wymagają od nas niezwykłej precyzji, kreatywności i elastyczności. Pokazuje to, że każda unijna złotówka, niezależnie od tego, czy trafia na wielomilionową drogę, czy program wsparcia dla szkół kosztuje nasz zespół ogromną ilość skrupulatnej i ciężkiej pracy.
Red.: Jak pozyskane fundusze przekładają się na codzienne życie mieszkańców?
JKG: W Wodzisławiu Śląskim są one dosłownie na wyciągnięcie ręki, wpływają na to, czym oddychamy, jak się przemieszczamy i jak spędzamy wolny czas. Nowe drogi oznaczają mniejsze korki, zmodernizowane szkoły - lepsze warunki nauki i oszczędności energetyczne. Z kolei miejsca takie jak odnowiony Pałac Dietrichsteinów, Rodzinny Park Rozrywki „Trzy Wzgórza” czy Ośrodek Rekreacyjny „Balaton” tworzą przestrzeń do wypoczynku i integracji. Fundusze pozwalają inwestować w przyszłość dzieci, rozwijać ich talenty, zmieniają też nasze otoczenie, które staje się coraz bardziej zielone.
Dziękujemy za rozmowę.
